Uluslararası ve Bölgesel Standardizasyon
Standartlar; ilgili tarafların katılımıyla geliştirilmiş, üzerinde uzlaşma sağlanmış, ortak ve tekrarlanan kullanımlar için hazırlanan, yetkili bir kurum tarafından onaylanmış uygulanması zorunlu olmayan dokümanlardır. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) standardı; tanınmış bir kuruluş tarafından onaylanan, tekrarlanan kural, kılavuz ve ürün veya bağlı süreç ve üretim yöntemleri belirleyen uyulması zorunlu olmayan dokümanlar olarak tanımlamaktadır.
Dünya genelinde yayınlanmış olan 500.000 standart doğrudan küresel ekonomide kullanılmaktadır. OECD verilerine göre dünya ticaretinin % 80’den fazlası (4 Trilyon $) teknik düzenleme ve standartlardan etkilenmektedir. Bu nedenle standartlar ve standardizasyon günümüzün önemli ekonomik rekabet araçları olarak karşımıza çıkmaktadır. Standartlar etkileme gücüne sahip oldukları ekonomik faaliyetler dışında kalite, çevre ve güvenlik gereklerinin belirlenmesini sağladıkları için kişilerin sağlık ve güvenliği ve çevrenin korunması için de son derece önemlidir.
Standardizasyon ise TS EN 45020’de; mevcut ve olası problemler dikkate alınarak, belirli bir konuda ortak ve tekrar eden kullanımlar için en uygun düzeyde bir düzen gerçekleştirilmesi amacıyla gerekli hükümlerin oluşturulması faaliyeti olarak tanımlanmaktadır. Burada bahsedilen mevcut ve olası sorunlar ürün, üretim süreci veya yöntemi ile ilgili karşılaşılan sorunlar olabileceği gibi ticari ve/veya sosyal anlamda karşılaşılan sorunlar da olabilmektedir.
Standardizasyonun demokratik geçerliliği, tüm paydaşların katılımına bağlıdır. Bu nedenle özel sektör, üniversiteler, sanayi, iş dünyası, sivil toplum örgütleri, küçük ve orta büyüklükteki işletmeler (KOBİ’ler), tüketiciler ve kamu kurumları gibi paydaşların standart hazırlama faaliyetlerine katılması önem arz etmektedir.
Standardizasyon faaliyetleri uluslararası, bölgesel ve ulusal standart kuruluşları tarafından yürütülmektedir. Uluslararası standart kuruluşları tarafından hazırlanan standartlara uluslararası standartlar denmektedir. Uluslararası standart kuruluşları, bölgesel standart kuruluşlarından daha geniş bir coğrafi alanda faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşlar bölgesel kuruluşlardan daha geniş bir üye yelpazesine sahiptir.
Bu kurumlara üye ulusal standart kurumları uluslararası standart çalışmalarını takip eder ve bu çalışmalarda yer alırlar. Uluslararası standart kuruluşlarından en geniş üye ağına sahip olanları Uluslararası Standardizasyon Kuruluşu (ISO), Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) ve Uluslararası Telekomünikasyon Birliğidir (ITU). Belirli bir coğrafi alanda faaliyet gösteren bölgesel standart kuruluşlarının hazırladığı standartlara bölgesel standart denir.
Bölgesel standart kuruluşlarından en güçlü ağa sahip olanları Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN), Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi (CENELEC) ve Avrupa Telekomünikasyon Standartlar Enstitüsüdür (ETSI). Ulusal standartlar ise ulusal standart kuruluşları tarafından hazırlanır. Ülkemizde Türk Standardları Enstitüsü (TSE) ulusal standart kuruluşu olarak faaliyet göstermektedir.
Uluslararası, bölgesel ve ulusal standart kuruluşları tarafından hazırlanan standartlar ihtiyaridir, bu standartlara uyulması zorunlu değildir. Kurumlar ve firmalar üretim, yönetim, hizmet, vb. süreçlerini daha kaliteli hale getirmek isterlerse bu standartlar kapsamında çalışmalarını yürütebilirler.
Standartlar dünya ekonomik yapılanması üzerinde etkili olmakta teknoloji ve inovasyon faaliyetlerinin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır. Uluslararası ve bölgesel standartlar ürün, hizmet ve tesisler için güvenlik ve kalite gereklerini oluşturarak küresel anlamda sağlık ve güvenlik kurallarının oluşturulmasına destek olmaktadır.
Standartlar, ticari engellerin kaldırılması, yeni pazarların açılması, imalat, yönetim vb. süreçlerin iyileştirilmesi, istihdam ve büyümenin desteklenmesi gibi birçok sosyo-ekonomik fayda sağlamaktadır.
Bu nedenle üretim faaliyetlerinde ve hizmet sunumunda standartların kullanılması ve standardizasyon süreçlerinde yer alınması firmalara pek çok alanda katkı sağlayarak onların küresel çalışmalarda yer almalarını destekleyecektir.
Kaynaklar
Buket Kahvecioğlu-Dr. Fatma Müge Algan, Standardizasyon-Temel ve Esaslar, Siyasal Kitabevi, Ankara, Mart 2014.
Dr. Fatma Müge Algan, Küresel Standardizasyonun Yönetişimi, Siyasal Kitabevi, Ankara, Haziran 2015.
Dr. Fatma Müge Algan, “Standardizasyonun Ekonomik ve Sosyo-Ekonomik Getirileri”, Verimlilik Dergisi, 2013/4, ss. 127-144.